Sunday, June 8, 2014

गोमंतक मराठा समाज गोवा - संक्षिप्त इतिहास

गोमंतक मराठा समाज गोवा  -  संक्षिप्त इतिहास (तारीखवार तपशील)

प्रत्येक चळवळीचा स्वतःचा असा इतिहास असतो. कधी कधी काही व्यक्तींची चरित्रेच सामाजिक चळवळीचा इतिहास बनतात. गोमंतक मराठा समाज गोव्याचे आद्य समाजसुधारक राजाराम रंगाजी पैगीणकर यांचे चरित्र वाचल्यावर मला याची जाणीव झाली. समाजाचे एक कार्यकर्ते किशोर पैगीणकर काका यांनी मला पुस्तके पाठवली. गेल्या भेटीत मी माझा उद्देश गोमंतक मराठा समाज गोव्याच्या काही कार्यकर्त्यांना आणि पदाधिकाऱ्यांना सांगितला होता. आपल्या ब्लॉगवर आणि ग्रुपमध्ये गोमंतक मराठा समाज गोव्याचे अनेक सदस्य आहेत. त्यांना हा संक्षिप्त इतिहास तारखेसह जाणून घ्यायचा आहे. तसेच मी राजाराम पैगिणकर, कृष्णराव फातर्पेकर, मोतीराम जांबावलीकर, एन ए मराठे कारवारकर या गोमंतक मराठा समाज गोव्याच्या समाजसुधारकांनी केलेल्या कार्यावर स्वतंत्र लेख लिहिणार आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील समाजावर एक विस्तृत लेखं लिहीत आहे अर्थात त्याला बराच वेळ लागेल कारण सिंधुदुर्गात झालेली समाजसुधारणा ही बरीच जुनी आहे त्यामुळे संदर्भ मिळणे कठीण होत आहे.

गोव्यातील आपल्या समाजाला खऱ्याअर्थाने कुणी जागृत केले असेल तर ते राजाराम रंगाजी पैगीणकर यांनी. त्या काळात समाजसुधारणेसाठी त्यांनी केलेले प्रयत्न हे भगीरथ प्रयत्न म्हटले तरी वावगे ठरणार नाही. राजाराम रंगाजी पैगीणकर यांचा लढा हा स्वाभिमानाचा लढा होता. प्रस्थापितांच्या विरुध्द बंड होत. राजाराम रंगाजी पैगीणकर यांनी सर्वप्रथम समाजाच्या एकीकरणाला प्राधान्य दिले. गोव्यातील समाज विविध पोटजातीत विभागला गेला होता. या एकीकरणासाठी राजाराम पैगीणकर यांनी दिवस रात्र एक केला. प्रसंगी अपमानही सहन केला. गोव्यातल्या विविध गावांचे दौरे केले. त्या काळात एका गावातून दुसऱ्या गावात जाण आज वाटत तेवढ सोप नव्हत. पैंगीण हे गोव्याच शेवटच टोक आहे आणि त्या काळी उपलब्ध दळणवळणाची साधने लक्ष्यात घेता प्रवास करण म्हणजे त्याकाळी द्रविडी प्राणायाम होता. अशा काळात राजाराम पैगीणकर यांनी केलेल्या कार्याला विशेष महत्व प्राप्त होत. त्यांना समाजाबद्दल कळकळ होती. त्यांच्याकडे विलक्षण नेतृत्वक्षमता होती. दूरदृष्टी होती. स्वाभिमानी बाणा होता. त्यामुळेच त्यांचे नाव गोमंतक मराठा समाज गोव्याच्या चळवळीत खूप वरचे आहे.

१) राजाराम रंगाजी पैगीणकर यांनी २ ऑक्टोबर १९१० रोजी पहिली सभा पैंगीण या गावी भरविली. या सभेची तयारी राजाराम पैगीणकर आणि गोपाळ जांबवलीकर यांनी पंचमहलात फिरून केली होती. त्यामुळे बरीच गर्दी जमल्याची नोंद आहे. या पहिल्या सभेत काही महत्त्वाचे ठराव पास झाले. त्यात कलावंत, नाईक, बंदे एकत्रीकरण, मुलींची लग्ने, शिक्षणप्रसार, हुंडाबंदी आणि भविष्यात विधवापुनर्विवाह करण्यास मदत करावी हे महत्वाचे ठराव होते. येथे राजाराम रंगाजी पैगीणकर यांची दूरदृष्टी दिसते. शिक्षणाने प्रगती साधता येते याची त्यांना पूर्ण जाणीव होती. त्याशिवाय शिक्षणाने उत्पन्नाची नवीन साधने शोधता येतील याची त्यांना खात्री होती. त्यामुळे समाजातील तरूण स्त्री पुरुषांनी शिकावं ही त्यांची इच्छा होती. हुंडाबंदी आणि विधवापुनर्विवाह हे ठराव आधुनिक सामाजाच्या निर्मितीसाठी महत्वाचे होते. समाजबांधवांकडून ६० रुपये निधी जमा केला.   

२) पैंगीण येथिल सभा यशस्वी झाल्यावर पंचमहलातील पहिली जाहीर सभा गोपाळराव जांबावलीकर यांच्या अध्यक्षतेखाली ८ ऑक्टोबर १९११ म्हणजे जवळपास एका वर्षाच्या अंतरानंतर जांबवली येथे भरली. १२ ऑक्टोबरला काकोडा, १४ ऑक्टोबर पर्वत, १५ ऑक्टोबर फातर्पे आणि १७ ऑक्टोबरला कुर्डी अशा झंझावाती सभा झाल्या.

३) पंचमहलातील सभा यशस्वी झाल्यावर राजाराम पैंगिणकर यांनी मुंबईस जाण्याचा निर्णय घेतला. मुंबईस जाऊन तेथील समाजाची मदत घ्यावी हा त्यामागील हेतू होता. ३१ डिसेंबर १९११ रोजी मुंबईत नितीवर्धक समाजची स्थापना झाली. या सभेस राजाराम पैंगिणकर आणि सीताराम पैंगिणकर हजर होते. डॉ. लक्ष्मणराव धारगळकर यांनी अध्यक्षस्थान भूषविले. पण राजाराम पैंगिणकर यांच्या मुंबई मोहिमेस फारसे यश मिळाले नाही. त्याला कारण मुंबईतील बरेच लोक स्वतःला या समाजाचे म्हणवून घ्यायला तयार नव्हते. पण राजाराम पैंगिणकर निराश न होता गोव्यास परतले आणि पुन्हा जोमाने समाजकार्य सुरू केले. गावोगावी जाण, लोकांच्या भेटी घेण, त्यांना एकीकरणाचे फायदे समजावून सांगण हे काम चालूच होत. या कार्यात उत्स्फुर्त्पणा होता. या दरम्यान राजाराम पैंगिणकर यांनी समाजातील गरीब मुलांना मदतीचा हात दिला. त्यांच्या शिक्षणाची सोय केली.

४) १९१३ मध्ये मुंबईत रघुवीर पैंगिणकर यांनी कलावंत समूह नावाची संस्था स्थापन केली. पण ही संस्था अल्पजीवी ठरली.

५) २६ डिसेंबर १९१७ साली काकोडे येथे मराठा गायक समाजाची स्थापना झाली. पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष गोविंद पु. हेगडे देसाई होते. १९१८ मध्ये मराठा गायक विद्यार्थी सहाय्यक मंडळाची स्थापना झाली. पुढील काही वर्षे गोव्यातील विविध गावांत मराठा गायक समाजाच्या सभा पार पडल्या.

६) १९२५ साली नागेशी येथे गायक मराठा पोर्तुगीज शिक्षण प्रसारक समाज या संस्थेची स्थापना सखारामपंत रामनाथकर यांच्या अध्यक्षतेखाली झाली. याच दरम्यान मुंबई, रत्नागिरी आणि सावंतवाडी येथे विविध चळवळी चालू होत्या. १९२६ ला मुंबईत नाईक मराठा मंडळाची स्थापना झाली. १९२७ ला नूतन मराठा हितवर्धक संघाची स्थापना झाली आणि १९२९ साली बालक संरक्षण मंडळ आणि विद्यार्थी मंडळ यांच एकीकरण होऊन गोमंतक मराठा समाज मुंबईची स्थापना झाली.

७) ऐतिहासिक प्रागतिक मराठा सामाजिक परिषद, शिरोडा 
गायक मराठा पोर्तुगीज शिक्षण प्रसारक समाजाने २० व २१ मे १९२९ रोजी ऐतिहासिक अशी प्रागतिक मराठा सामाजिक परिषद भरवली. समाज एकीकरणाचा हा पहिला मोठा प्रयत्न होता. खुद्द महात्मा गांधी यांनी या परिषदेस संदेश पाठविला होता. परिषदेसाठी सावंतवाडी, रत्नागिरी, मुंबई, कारवार, हुबळी, बेळगाव अशा विविध ठिकाणाहून समाजाचे प्रतिनिधी आले होते. केवळ आपल्याच समाजाचे नव्हे तर सारस्वत, दैवज्ञ, भंडारी समाजचे प्रतिनिधी उपस्थित होते. अनेक वृत्तपतत्रांचे प्रतिनिधी उपस्थित होते. प्रो. रा ना वेलिंगकर यांनी अध्यक्षीय भाषणात शिक्षणाचा पुरस्कार केला. त्यांनी "नाईक मराठा मंडळ " आणि "गोमंतक विद्यार्थी मंडळ" ह्यांच्या चालकांच कौतुक केलं. या परिषदेत रा ना वेलिंगकर यांनी महत्वाचे ठराव परिषदेसमोर ठेवले. यात
१) समाजातील ऐक्य वाढवणे. २) समाजाचा एकच संघ स्थापन करून त्याची  रत्नागिरी, कारवार, गोवा आणि मुंबई अशी चार केंद्रे ठेवावीत.  ३) समाजातील मुलांना उच्च शिक्षण देणे. ४) अनिष्ट रुढी परंपरा बंद पाडणे.           

८) १९३२ मध्ये नितीवर्धक मंडळ आणि गायक मराठा पोर्तुगीज शिक्षण प्रसारक समाज या दोन संस्थांच एकीकरण करून "गोमंतक मराठा समाज गोवा " या नव्या संस्थेची स्थापना झाली. १९३२ मध्येच दुसऱ्या सभेत संस्थेच नाव बदलून "प्रागतिक मराठा समाज" हे नवीन नाव देण्यात आले.

९) १९३७- १९३९ या काळात "प्रागतिक मराठा समाज" या संस्थेसाठी निधी जमा करण्याच्या हेतूने अनेक दिग्गजांनी कार्यक्रम केले. यात दिनानाथ मंगेशकर, हिराबाई बडोदेकर आणि मोगुबाई कुर्डीकर यांचा समावेश आहे. १९४१ नंतर "प्रागतिक मराठा समाज" ही संस्था क्षीण झाली.

१०)  १६ जुलै १९३७ साली गोमंतक मराठा समाज मुंबईची गोवा शाखा स्थापन झाली. काही काळ चालली आणि नंतर बंद पडली.

११) १९५९ साली प्रागतिक मराठा समाज या संस्थेचे नाव बदलून "गोमंतक मराठा समाज" गोवा हे नाव ठेवले. यानंतर मात्र आजतागायत "गोमंतक मराठा समाज" गोवा हे नाव कायम राहिले.

१२) ४ नोव्हेंबर १९६५ साली "गोमंतक मराठा समाज" गोवा इमारतीचा भूमिपूजन सोहळा संपन्न झाला.

१३) १९९० मध्ये सदर इमारतीचे बांधकाम पूर्ण झाले आणि पद्मश्री डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांच्या शुभहस्ते राजाराम स्मृती सभागृहाचे उदघाटन झाले.

अशाप्रकारे अनेकांनी १०० वर्षापूर्वी पाहिलेले स्वप्न पूर्ण झाले. राजाराम पैगिणकर यांनी पैगीण गावातून या चळवळीचा आरंभ केला आणि पूर्णत्वाला नेली. आपण जो वाचलात तो चळवळीचा संक्षिप्त इतिहास (तारीखवार तपशील) आहे. विशेषतः यात स्थापन झालेल्या संस्था आणि त्यांचे कार्य यांचा थोडक्यात आढावा आपण घेतला.  नूतन मराठा हितवर्धक संघ आणि नाईक मराठा मंडळ या संस्था आणि त्यांचा असाच संक्षिप्त इतिहास आपण लवकरच पाहू.

संदर्भ -
  1. मी कोण ? - राजाराम रंगाजी पैगीणकर
  2. गोमंतक  प्रकृती आणि संस्कृती
  3. पुरुषार्थ - वामन राधाकृष्ण 
  4. नूतन  आणि नाईक मराठा स्मरणिके 
आणि विशेष धन्यवाद गोमंतक मराठा समाजाचे कार्यकर्ते श्री. किशोर पैगणकर यांना, ज्यांनीं मला पुस्तके उपलब्ध करून दिली आणि वेळोवेळी फोनवर मार्गदर्शन केलं.


- वामन राधाकृष्ण परुळेकर

Tuesday, October 2, 2012

दुर्मिळ छायाचित्र

कर्मवीर भाऊराव पाटील, संत गाडगेबाबा, डॉ बाबासाहेब आंबेडकर आणि भाऊराव गायकवाड

अतिशय दुर्मिळ छायाचित्र...महाराष्टाचे शिल्पकार एकत्र एकाच छायाचित्रात......यातील सर्वच माझे आदर्श आहेत. त्यांच्यातील थोडे चांगले गुण घेण आयुष्यात जमल तरी आयुष्याच सार्थक होईल..

Wednesday, September 12, 2012

आंतरजातीय विवाह राष्ट्रीय हिताचे : सर्वोच्च न्यायालय

आंतरजातीय विवाह राष्ट्रीय हिताचे : सर्वोच्च न्यायालय

आंतरजातीय विवाह हे राष्ट्रीय हिताचे असल्याचा निर्वाळा सर्वोच्च न्यायालयाने दिलाय. भारतासारख्या महाकाय देशात जिथे अनेक जाती-जमाती आहेत आणि जिथे जातीपातीवरून उच्च-नीच असा भेद केला जातो, अशा देशात आंतरराजातीय विवाह हे राष्ट्रीय एकात्मता राखण्यासाठी अत्यंत महत्वाचे असल्याचे मत सर्वोच्च न्यायालयाने आज एका सुनावणीदरम्यान व्यक्त केलं.




Saturday, June 23, 2012

Savitri Khanolkar and Maj.Gen. Vikram Khanolkar

Savitri Khanolkar - Designer of India's highest gallantry award, the Param Vir Chakra and Maj. Gen. Vikram Ramaji Khanolkar

Maj. Gen. Vikram Ramaji Khanolkar

I.A. 421, Maj. Gen. Vikram Ramji Khanolkar, 11th Battalion, The Sikh Regiment

Article by  - Sagat Shaunik Original Link - Click here

Purpose of this article 
The General has been forgotten in history, owing to the turbulent times of the young nation during the time of his demise. My endeavour is to pay a small tribute to the sacrifices and hard work of my great grand father by writing an article about him, lest his memory be forgotten.


I.A. 421, Maj. Gen. Vikram Ramji Khanolkar


Lineage
-Grandson of Dhondaji Sakharam Khanolkar (British Indian Army, Rank Unknown); Son of Rai Bahadur Ramji Dhondaji Khanolkar (British Indian Army, Indian Medical Department, Died in the earthquake of Quetta, 1935)

Brothers: Dr. Vasant Ramji Khanolkar, Padma Bhushan (1955), Padma Shri (1954)
                    Vinod and Vijay Ramji Khanolkar (Died in the earthquake of Quetta, 1935)
Birth Quetta, 1905

Education B.Sc at Wilson College, Bombay

Alumnus Royal Military Academy, Sandhurst

Military Career

• Began his career as a Y-Cadet in the 1st Battalion of the 4th Bombay Grenadiers (now 2nd Guards, Indian Army) on 2nd November 1927

• Graduated from the Royal Military Academy, Sandhurst in 1929 and was commissioned in the East Lancashire Regiment.

• In 1931, he was posted to the 5th Battalion (Duke of York’s Own) of the 11th Sikh Regiment and served mostly at the N.W.F.P.(North West Frontier Province)

• As a Captain, he was sent to the Travancore State to command the 2nd Nayar Infantry garrisoned at Trivandrum and subsequently became the Commandant of the Travancore State Forces.
• After a year he returned to help raise the 14th Battalion of the 11th Sikh Regiment.

• From there he was sent to Singapore in 1942.

• After the fall of Singapore he returned unattached to any regiment

• In May 1936, violence brewed in Palestine between the Arabs and the Jews. The British had to restore law and order using the military and so he was sent  as part of a military contingent to Egypt then Syria and later Lebanon.

• In 1943, Captain Khanolkar, the Second-in-Command of a Sikh battalion served in the Middle East and the Central Mediterranean (Sicily and the Italian Campaign under FM Montgomery's British Eight Army)

• On neutralization of Italy he was transferred to Burma

• On 2nd November 1944 he was promoted to Major.

• Soon he was promoted to Lt. Colonel and appointed Commanding Officer of the 6th Battalion of the 11th Sikh Regiment in Waziristan (N.W.F.P.).

• On his promotion to Colonel, he was appointed President of the 54th S.S.B (Service Selection Board) at Belgaum. Thereafter promoted to Brigadier, he relocated 54th SSB to Bangalore.

•Under him, the 54
th S.S.B was taken overseas to screen wartime Emergency Commissioned Officers (ECO) for permanent commission. This step was taken as it was not practical for occupation forces to revert back to India for screening. Among his port of calls was Singapore and Tokyo where the famous 268 Indian Infantry Brigade was deployed.

• On his return to Bangalore, he was appointed as the commandant of the refugee camp at Kurukshetra in 1947.
He assumed command of Sub Area, Jalandhar, where interestingly his spouse Savitri Bai Khanolkar (Eva Maday)  became the first Indian woman to earn a flying license.

• In 1948, he commanded an Infantry Brigade in the Jammu and Kashmir Operations. After relinquishing command, he was appointed as the Brigadier of Administration of the H.Q. Jammu And Kashmir Force.

• After the war he returned to the Punjab Area, prior to his appointment to the prestigious Delhi Area as General Officer in Command (G.O.C). The appointment included the entire area of Uttar Pradesh, Madhya Pradesh and Rajasthan in those days.
For reasons unknown he changed the formation sign (insignia) of H.Q. Delhi Area from a Leopard to a Taurus. His old and original Taurus car pennants  photographs are displayed above.
 

• He had the unique distinction of being G.O.C Delhi Area during the first Republic Day Parade of Independent India on 26th January 1950. In fact, the first Indian Flag hoisted during this occasion found its way to his personal collection of artifacts, that was later presented by his son-in-law (Lt Gen Surindra Nath Sharma P.V.S.M. A.V.S.M.) to the Officers Mess H.Q. Delhi Area.
In 1950 there was a change amongst the infantry regiments when the princely states were amalgamated with the Indian Union. The Bikaner Sadul Light Infantry and the Jodhpur Sardar Infantry joined the Rajput Regiment and became 19th and 20th Rajput respectively. (Jodhpur Sardar Infantry was raised in 1922. During World War 2 it was in Eritrea and then it was part of the American 5th Army when it landed at Salerno in Sept. 1943. Afterwards as part of the 10th Indian Division it operated along the Adriatic coast. During these operations it won 1 DSO, 1 MC, 3 MMs and 17 Mentioned-in-Despatches). Maj Gen Khanolkar was the G.O.C of Delhi Area when the area of Rajasthan was included as a Sub-Area under Delhi. The pictures below show him taking the salute  from the Jodhpur Sardar Infantry and some other pictures of Rajasthan Sub-Area.
In 1952, he took command of the 20th Infantry Division, Calcutta as well as Bengal Area. 
Approved for promotion to Lieutenant General to command the corps at Udhampur (Jammu & Kashmir), he died in harness before taking on his new assignment. The General  had the unique honour and distinction of being the First Indian Colonel Of the Sikh Regiment. 
 
General Service Medal with Jammu and Kashmir Clasp, 1948
• India Independence Medal, 1947
• India General Service Medal 1908-1935 with N.W.F.P. Clasp
• General Service Medal 1918-1962
• India General Service Medal with North West Frontier 1937-39 Clasp and Waziristan Clasp 1936-1939
• 1939-1945 Star
• Africa Star
• Burma Star
• Italy Star
• 1939-1945 War Medal
The Story After


The General passed away in 1952, survived by his wife Savitri Bai Khanolkar, daughters Kumudini Sharma, Mrinalini Rao and son Mahesh Khanolkar.

Savitri Bai Khanolkar is remembered for designing the War Time Gallantry Award series- Param Vir Chakra, Maha Vir Chakra and Vir Chakra. She also designed the Peace-time Gallantry Award series- The Ashok Chakra, which was to be awarded in  three classes viz I, II or III. Later these were renamed the Ashok Chakra, Kirti Chakra and Shaurya Chakra. Her eldest son Ashok Khanolkar died in infancy and it was in his memory that she named the highest peace-time gallantry awards as the "Ashok" Chakra Series. She was requested to design these medals by Major General Hira Lal Atal (the first Indian Adjutant General) as replacement to the existing British gallantry medals (VC, DSO, MC). She has also authored many Sanskrit texts and is an alumnus of the famous Nalanda University.
Kumudini  did her schooling at Shanti Niketan in West Bengal. Later she married IC- 1475 W Maj Surindra Nath (Tindi) Sharma in 1953. Surindra was the younger brother of Maj Som Nath Sharma (The First Param Vir Chakra of Independent India). Surindra retired as the Engineer in Chief in 1981 and had been awarded the Param Vashisht Seva Medal (P.V.S.M) and Ati Vashisht Seva Medal (A.V.S.M), the highest military decorations for distinguished service. Kumudini’s son IC-40761N Col Gautam Shaunik is the last army officer from this great legacy of warriors.

Mahesh  - Settled in Kochi, leads a happy retired life.

Mrinalini  married Shri Gopal Rao an engineer with the Indian Railways.

After the generals demise, the family was relocating from Pune to New Delhi when a trunk containing all his service records, medals, certificates and uniforms was lost in transit never to be found. All the information that I have is from a few photographs, magazine articles and notifications of The London Gazette. Thankfully, a few service flags of the General remained. He has been forgotten in history owing to the difficult times of  young India at that time. 

कै. डॉ. विष्णूपंत रामजी खानोलकर

कै. डॉ. विष्णूपंत रामजी खानोलकर  (एल.एम्.एस , हैद्राबाद, सिंध)




Very Rare Photo of Dayanand Bandodkar

Left to Right - Pyarelal, Anthony Gonsalvise , Dayanand Bandodkar (Goa), Unknown, Laxmikant Kudalkar (Kudal) at LP Nite in Shanmukhananda Hall in 1963